TÜRKİYE’DE YAŞAYAN İLK JAPONUN YAŞAM ÖYKÜSÜ

Watarium Güzel Sanatlar Müzesi müdiresi Watari Tsukiko’nun yazdığı ve Türkiye’de yaşayan ilk Japon olan kendi dedesi Yamada Torajiro’nun yaşamını anlattığı “Meiji Dönemi Erkeklerinin Hayalleri Yıldızlar Kadar Çoktu – Osmanlı İmparatorluğu Sanat Yönetmeni Torajiro Yamada” adlı kitabı okudum.

Türk tarihinin çok zor bir dönemine farklı bir açıdan ışık tutan bu kitabın Türkçeye çevrilmesi gerektiğini düşündüğüm için paylaşmak istedim.

Yamada Torajiro kimdir?

1890 yılında Türkiye Japonya arasındaki yeni kurulan ilişkileri güçlendirmek amacıyla Osmanlı padişāhının Japon imparatoruna gönderdiği mektubu ve hediyeleri taşıyan Ertuğrul fırkateyni dönüş yolunda tayfuna yakalanarak Kuşimoto balıkçı köyü açıklarında batmıştı. Tārihe Ertuğrul fāciası olarak geçen bu korkunç olayda, durumun vehāmetini kavrayan köy muhtarı Oki beyin gece vakti olmasına rağmen yakındaki diğer iki köye de ulak göndererek yardım istemesi sāyesinde kıyıya vuran yaralı Türk denizcileri kurtarılmış, köy halkının evlerine taşınmıştı. Tayfun dinince gemiyle Kobe şehrindeki büyük hastaneye taşınan gāzilerin durumu zamānın gazetelerinde büyük yer kaplamış. Bu fāciadan üç yıl önce yine benzer bir deniz kazasında yardıma gelen İngiliz gemisinin Japonları değil yalnız yabancıları denizden kurtarması doğal olarak Japonları üzmüş ve kızdırmıştı. Zamānın şartlarında Kuşimoto köylülerinin herhâlde bu üzücü olaydan haberi olmadığını düşünebiliriz. Yalnızca insana yakışır fedākârlık gösterdiler. Fācia haberiyle birlikte bu güzel davranışın da Japonya genelinde duyulması millî hisleri uyandırmış, yaralılar için yardım kampanyası düzenlenmesi fikri doğmuştu. Bu işin başını çeken Yamada Torajiro kendisi de dalgıçlık eğitimi almış bir kişiydi. O zamanlar bilinmeyen denizin derinliklerine inmeyi sağlayan dalgıçlık günümüzdeki astronotluk gibi çok yeni ve havalı bir işti.

Toplanan yardım parasını İstanbul’a getiren Yamada Torajiro pādişāhın ricāsıyla Japonca öğretmek üzere Türkiye’de kalmaya başladı. Daha sonra Japonya’daki ilişkilerini kullanarak ithal eşya satan bir dükkân açan Yamada Torajiro, Uzak Doğu sanat eserleri ve mobilyaları konusunda Topkapı Saray’ının tedārikçisi oldu ve yirmi yıl kadar İstanbul’da yaşadı. O günün koşullarında aylar süren bu ticārette en iyi müşterisi İkinci Abdülhamit oldu. Türkiye borç batağında debelenirken Yıldız Sarayı nādide Japon eşyālarıyla doldu. Abdülhamit gelen eşyalardan öylesine memnun kalmış olmalı ki onu Romanya kralına da tavsiye etmiş. Bu vesileyle Balkan ülkeleriyle de ticāret başlatan Yamada Torajiro ileriki yıllarda Japonya’ya döndükten sonra da ölene kadar Yunanistan’ın fahri konsolosu olarak çalıştı.

Yazar kendi dedesini pādişāha sanat eserleri konusunda tavsiyeler veren bir sanat yönetmeni olarak anlatıyor ama imparatorluğun çöktüğü yıllarda sarayda olanları Türk okurlar başka açıdan da değerlendirecektir. Ayrıca ünlü Japon mîmar İtoğ Çuğta’yı tanıyanlar için de eşsiz bilgiler var kitapta. O zamanlar Türkiye Japonya arasında kalıcı diplomatik ilişkiler henüz kurulmadığı için, İstanbul’da yaşayan tek Japon olan Yamada bir nevî elçi gibi her gelen Japon vatandaşını karşılamış, evinde ağırlamış. Bunlar içinde en samîmî olduğu İtoğ Çuğta sonraları Japonya’nın en saygın mîmārı oldu. Gezmek için Tokyo’ya gelenlerin mutlaka uğradığı Harajuku’daki Meiji Jingu tapınağının mîmārıdır.

Japon sanat çevreleri “Yüzyıl Sonu” dedikleri 19. yüzyıl sonlarına çok ilgili oldukları için aynı dönemi başka açıdan anlatan bu kitap birçok sanatçıyı da etkiledi. Bunlar içinde en ilginci kadın yazar Naşiki Kaho’nun ‘Murata Efendi ve Türkiye Seyahatnamesi’dir. Türkiye’ye 1899 yılında gelen ilk Japon arkeolog Murata’nın kurgu öyküsünü anlatan bu kitabı Türkçeye çevirdim, umarım yakın zamanda yayımlanır ve onu da ayrıca anlatırım.

Türkiye Japonya arası kültürel ilşkiler denince akla ilk gelen şeyler genel olarak derinliği olmayan, geçici etkinlikler oluyor. Japon kültür haftası, çay seremonisi, sakura günleri, Türk yemekleri tatma günü vb gibi. Kültür Bakanlığı, dedesi nedeniyle doğal olarak Türkiye dostu olan Watari Tsukiko hanımla sürekli bir ilişki tutabilirse Türk sanatçılarının Japon sanat ortamına girebilmesi, her yıl sürekli sergi ayları düzenlenmesi gibi birçok kalıcı sanat etkinliği planlanabilir.  

Yayınevleri için ek bilgiler:

Meiji dönemi erkeklerinin hayalleri yıldızlar kadar çoktu – Osmanlı İmparatorluğu Sanat Yönetmeni Torajiro Yamada

Yazar: Watari Tsukiko

Orijinal kitap adı: Meiji no Otoko wa Hoshi no Kazu Hodo Yume wo Mita – Osuman Teikokuno Aato DirekutaaYamada Torajirou

Sangakusha Yayınevi, 2017